Wielki refektarz cz.2

Kontynuujemy temat wielkiego refektarza. Tym razem opiszę (wykorzystując artykuł C. Steinbrechta) malowidła zdobiące ściany i sklepienia pomieszczenia. Weryfikację informacji zawartych w artykule niemieckiego konserwatora przedstawię w kolejnej notce.

Jak pisałem w poprzedniej części po wybudowaniu hali pomieszczenie podzielono na trzy części. Ściany oraz sufit pokryto jednolitym, drobnoziarnistym, szarym tynkiem. Na nim wykonano pierwszą dekorację malarską (datowaną na koniec wieku XIV). Składała się ona z małych, zielonych i czerwonych kafli, ożywionych ręcznie wymalowanymi pędami liści. Na sklepieniu zastosowano kolor zielony oraz czerwień, a pola międzyżebrowe pokryto błękitem. Analogie do opisanej dekoracji konserwator odnajduje w sztuce włoskiej (podobny wzór kaflowy widział podczas zwiedzania ruin zamku Sabionara koło Ali). W tym samym czasie powstało malowidło przedstawiające koronację Maryi znajdujące się na południowej ścianie komnaty.

Kolejne warstwy malarskie wykonano w okresie baroku (w czasach biskupa Rudnickiego). Wykonano je na ścianach i sklepieniach partii pomieszczenia obejmującej drugie i trzecie przęsło. Jak pisze Steinbrecht w tym okresie funkcjonował tam refektarz. Dekorację tworzyły różnorakie ornamenty obejmujące między innymi: krajobrazy, palmety, czarne latorośle oraz kunsztowne napisy w żółtym obramieniu.

W okresie rządów biskupa Radziejowskiego podjęto decyzję o stworzeniu w wielkim refektarzu galerii biskupów. Po tej realizacji zachowały się (widoczne i dzisiaj) herby biskupów z numeracją i sentencją pochwalną. Pod tymi malowidłami umieszczono olejne portrety biskupów (miejsce przechowywania – Frombork (?). Warto dodać, że opisany wyżej zespół herbów powstał na białym tynku. Został on położony przynajmniej na ścianie zachodniej (trzy przęsła od strony południowej) komnaty, zasłaniając tym samym wcześniejsze realizacje malarskie (z późnego średniowiecza i okresu baroku). W tymże okresie miał powstać także nowy wystrój malarski obejmujący czwarte przęsło pomieszczenia. Pokryto je kolorem purpurowo-czerwonym z wykorzystaniem motywu latorośli.

Kolejne herby domalowano w okresie rządów biskupa Grabowskiego. Według Steinbrechta ujednolicono w tym okresie wystrój malarski południowej i środkowej partii wielkiego refektarza stosując w tym celu kolor purpurowy. Już w czasach opisywanych przez badacza (początek wieku XX) z realizacji tej pozostało niewiele.

Biskup Krasicki nakazał wykonać (na tarczach łukowych pomieszczenia) szaro-zielonobrązowe pejzaże (usunięte w 1903 roku). Wykonano je na białych tynkach, które położono na wszystkich (poza północną partią) ścianach wielkiego refektarza.

Kończąc te rozważania trzeba wspomnieć o późniejszych działaniach konserwatorskich z lat trzydziestych XX wieku. W dużym stopniu zatarły one pozostałości malowideł, które widoczne były jeszcze w okresie opisywanym przez Steinbrechta.

Dzień dziecka na lidzbarskim zamku

W dzisiejszej notce fotorelacja z dnia dziecka - imprezy, która dostarczyła wiele radości uczestnikom i  organizatorom całego przedsięwzięcia 

Szczęśliwa eksploratorka krużgankowych poddaszy

Jakież to widok tak zafascynował uczestników ?

Jak widać wszem i wobec nie brakowało powodów do śmiechu

 Pełni skupienia uczestnicy szukają rozwiązania zagadki

Wszystko gotowe do twórczego aktu 

W malowaniu aktywnie pomagali rodzice

Akt twórczy w toku

A oto efekty

 Autorzy przy swoich dziełach

Kulminacja - loteria fantowa. Kto wygra główną nagrodę? 

Jak pozbywano się nieczystości z zamku w okresie funkcjonowania sierocińca

Na międzymurzu zachodnim na styku z północno-zachodnim ryzalitem ściany zamku w roku 2015 odsłonięto relikty, do tej pory nieznanej, niewielkiej (powierzchnia 14,2 m2), prostokątnej budowli . Wykonana z dużą dbałością o szczegóły konstrukcja pełniła funkcję studzienki rewizyjnej umożliwiając kontrolę funkcjonowania systemu pozbywania się nieczystości z toalet i pryszniców sierocińca. Sanitariaty  ulokowano w zachodnim skrzydle zamku.

relikty opisanego w notce budynku

Odsłonięto cztery, pokryte tynkiem ściany oraz posadzkę piwnicy. Budynek był sklepiony.  Głównym elementem konstrukcji była ceglane, prostokątne studzienki usytuowane w południowo-wschodnim i południowo-zachodnim narożniku budowli. Obudowywały one biegnącą w poprzek konstrukcji kanalizacyjną rurę odprowadzającą nieczystości z sanitariatów do Łyny. Przez prostokątny umieszczony w suficie studzienki otwór sprawdzano stan i przepustowość całego systemu. 

Budowla była najprawdopodobniej przysypana ziemią i nie była widoczna na powierzchni. Do jej środka można było się dostać za pomocą aluminiowej drabinki umieszczonej na południowej ścianie budowli (została ona odnaleziona podczas wykopalisk). 

Opisany powyżej element nowożytnego sytemu wodociągowego zamku może wydawać się rzeczą trywialną i nie wartą wzmianki. Należy jednak pamiętać, że niezależnie od czasu powstania danej konstrukcji i pełnienia przez nią jedynie przyziemnych (usuwanie nieczystości) funkcji jest ona częścią historii obiektu. Dla ludzi z czasów średniowiecza zamkowe gdaniska nie były niczym szczególnym. Dzisiaj wiemy, ze w wieżach toaletowych i kloakach można się spodziewać najciekawszych znalezisk. Eksploracja opisanej budowli nie przyniosła spektakularnych wyników. Jest ona "jedynie" kolejnym etapem w ewolucji jednej z dziedzin życia człowieka. Dziedziny może bardzo przyziemnej, ale jakże ważnej. 

Lidzbarski zamek w 1945 roku

Dzięki benedyktyńskiej pracy Katarzyny Brzozowskiej (archiwistki i przewodniczki po zamkowych komnatach) nasze muzeum od niedawna dysponuje nowym archiwum. Zebrano w nim artykuły sprzed lat (od lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku po dzień dzisiejszy) ukazujące się w lokalnych gazetach. Poruszane w nich sprawy dotyczą oczywiście lidzbarskiego zamku.

Natrafiłem w nim na bardzo ciekawy wspomnieniowy artykuł zamieszczony w Gazecie Olsztyńskiej z 18 sierpnia 1986 roku. Autor niestety się nie podpisał. W ciekawy sposób opisano w nim zamek z lipca 1945 roku. Myślę, że zostanie mi wybaczone zacytowanie go w całości.

Gotycki zamek biskupi wzniesiony został w latach 1348-1400. Jak wyglądał latem 1945 roku ? Bryła zamkowa była, mimo toczonych w rejonie Lidzbarka walk w czasie II wojny światowej nienaruszona. Jednak wnętrze przedstawiało żałosny widok. Wewnętrzny dziedziniec arkadowy zawalony był stosami śmieci, porozbijanych mebli, szczątkami motocykli i samochodów. Na przedzamczu leżał potężny żubr. Wokół niego wirowało w upale i słońcu tysiące much. Jak to się stało, że leżał na zewnątrz zamku ? Może zamierzano go wywieźć, stanowił bowiem część składową ekspozycji przyrodniczej. Celu tego nie osiągnięto prawdopodobnie w wyniku szybko postępującej ofensywy wojsk radzieckich. 

 

W pośpiechu ewakuowano również urządzenia zamku. Widać to było na każdym kroku. Czego nie zdołano wywieźć zniszczono. W miesiącach poprzedzających wyzwolenie Lidzbarka mieścił się w zamku szpital wojskowy(!). Po rannych pozostały stosy zmierzwionej słomy, postrzępionych prześcieradeł, brudnej bielizny, bandaży i opatrunków. W pięknym gotyckim refektarzu z fragmentami polichromii oraz w równie uroczej kaplicy to samo. Na podłodze walały się szczątki zdewastowanych organów. Porozbijane rzeźbione ławki służyły za opał. Na ścianach ani jednego obrazu, w pomieszczeniach zamkowych ani jednego w całości zachowanego mebla. W piwnicach również stosy śmieci i brudu. A w całym zamku ani jednej książki, choć wiadomo, że istniała w nim bogata biblioteka.

Prawda, że ciekawe ? Mnie zainteresował zwłaszcza fragment dotyczący zamkowego szpitala. Jego działalność (lub w bardziej ponurym scenariuszu koniec)  wiąże się ze szczątkami ludzkimi odsłoniętym w 2015 roku na międzymurzu wschodnim (o których pisałem całkiem niedawno). Powyższy artykuł potwierdza to, że ludzie w tym miejscu pochowani byli narodowości niemieckiej i tym samym daje odpowiedź  na jedno z ważniejszych pytań dotyczących okoliczności tego wydarzenia.

Wielki refektarz - historia

C. Steinbrecht opisuje salę zwaną wielkim refektarzem w roku 1903. W tym czasie na zamku funkcjonował sierociniec, a komnatę wykorzystywano jako miejsce zabaw i do organizowania różnych niedużych uroczystości. Na ścianie południowej widoczne były sentymentalne pejzaże wykonane w okresie  rządów biskupa Ignacego Krasickiego. Usunięto je w latach trzydziestych XX wieku w celu wyeksponowania polichromii z późnego średniowiecza. 

Po wybudowaniu salę podzielono poprzecznymi ścianami. Pierwsza z nich (obejmująca ostatnie, północne przęsło) zachowała się do okresu opisanego przez badacza. Druga (usytuowana przy trzecim przęśle od północy) już w tym czasie nie istniała.  W ten sposób  powstały trzy komnaty. Południową wykorzystywano w charakterze refektarza.

 Podział wielkiego refektarza w pierwszym okresie jego funkcjonowania (po 1380)

W I połowie XVII wieku dostawiono kolejną ścianę. Po tej zmianie refektarz  nie obejmował południowej partii komnaty.  Do sali jadalnej  biesiadników wprowadzał ufundowany przez biskupa Rudnickiego w 1612 roku ozdobny portal.

Podział wielkiego refektarza w okresie rządów biskupa Rudnickiego

Za biskupa Radziejowskiego (II połowa XVII wiekku) ściana południowa została rozebrana, a refektarz ponownie stał się trzy przęsłowy. Zapoczątkowano tradycję upamiętnienia kolejnych rządców Warmii na ścianach komnaty.

 Podział wielkiego refektarza w okresie rządów biskupa Radziejowskiego

                      

Kolejne zmiany nastąpiły za rządów Ignacego Krasickiego (II połowa XVIII wieku). Usunięto ściany działowe w środkowej i południowej części komnaty pozostawiając jedynie tę w północnej partii pomieszczenia.

Podział wielkiego refektarza w okresie rządów biskupa Krasickiego

W latach trzydziestych dwudziestego wieku tak zwany Wielki Refektarz regotyzowano. Od tego czasu w komnacie nie podejmowano większych prac.  

Nieznany epizod z dziejów zamku

Badania archeologiczne w roku 2015 obfitowały w wiele niespodzianek. Jedną z nich były szczątki ludzkie odsłonięte na międzymurzu wschodnim. Do odkrycia doszło przypadkowo. W trakcie wykonywania wkopu pod wentylacyjną rurę robotnicy odsłonili ludzką czaszkę (stało się to 8 grudnia 2014 roku około godziny 10). Prace zostały natychmiast przerwane.

Wstępna analiza piszącego niniejsze słowa pozwoliła sformułować wstępne wnioski. Oto one:

• był to pochówek intencjonalny, czyli szczątki zostały złożone w sposób celowy
• odsłonięto czaszkę oraz fragmenty żeber. Na szkielecie ułożone zostały kości nóg (kość piszczelowa, strzałkowa oraz rzepka). Kości nóg mogły należeć do kolejnego osobnika ułożonego na pierwszym.
• szkielet zorientowany w kierunku  wschodnim został ułożony na lewym boku z czaszką skierowaną na południe 
  
  
  
  
  

 szczątki ludzkie w dniu odsłonięcia 8.12.2014

 

Wezwana policja zabrała czaszkę do dalszych badań. Wyniki analizy przeprowadzone w laboratorium kryminalistycznym datowały pochówek na początek wieku XX. Ostatecznie zdecydowano się powierzyć wyjaśnienie tajemnicy archeologom. Z powodu zimy ustalono, że do sprawy  powróci się sezonie wiosenno-letnim.
 

Jednakże wstępne, weryfikacyjne prace przeprowadzono pod koniec lutego 2015 roku. Pochówek został odsłonięty i wyeksplorowany przez archeologa Roberta Bartoszka. Według jego relacji:

• odsłonięto osobnika dorosłego w układzie anatomicznym (szkielet niekompletny, brak kości piszczelowych i śródstopia). Czaszka uległa naruszeniu wskutek prowadzonych prac budowlanych. W okolicach szkieletu znaleziono dużą ilość zwierzęcych kości. Po doczyszczeniu planu ukazała się regularna jama grobowa o zarysie prostokątnym. Po zdjęciu pierwszego osobnika ukazały się kolejne szczątki, ułożone pod pierwszym.
  
  
  
  
  
  
  
  
  efekty prac z końca lutego 2015 roku, fot. R. Bartoszek 

Kolejne prace (przeprowadzone w czerwcu 2015 roku) pozwoliły sformułować hipotezę co do przyczyny wykonania opisanych pochówków.

Nowa zamkowa wystawa

Odwiedzającym wystawę "Dzieje budowlane zamku biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim" umykają ważne eksponaty i istotne informacje zawarte na planszach wiszących koło gablot. Nie ma w tym niczego dziwnego, gdyż wobec innych obiektów znajdujących się na wystawie mogą się one wydawać mało efektowne. Warto jednak zwrócić na nie uwagę, gdyż są one ważnym świadkiem historii zamku i to często historii do tej pory zupełnie nieznanej.

Warto się przyjrzeć niewielkiej fotografii przedstawiającej kamienny bruk. Zbudowany z niewielkich kamyczków, od strony wschodniej został wzmocniony dębową belką. Konstrukcja powstała około roku 1330 (tak dokładne datowanie uzyskano dzięki metodzie dendrochronologii). Według ostatnich ustaleń jest to najwcześniejsza data dla obszaru zajętego przez założenie zamkowe. Prawdopodobnie przypuszczenia bruk użytkowano do transportu materiału budowlanego pod budowę zamku w okresie przed fizycznym rozpoczęciem tej inwestycji (według źródeł pisanych – czasy Jana I z Miśni – 1350-1355).

Ciekawe są fragmenty przepalonych cegieł prezentowane w jednej z gablot. Są one świadkiem burzliwej historii zamku. Ogromna ilość zniszczonych w czasie pożaru elementów budowlanych została zdeponowana w obszarach międzymurza zachodniego i północnego. Najprawdopodobniej pożar ten wybuchł na przełomie wieku XIV i XV i był jakby "zwieńczeniem" pierwsze j fazy budowy zamku (II połowa XIV wieku).

Na szczególną uwagę zasługuje archeologiczna dokumentacja przedstawiona na jednym z ekranów wystawy. Wykonano ją z wykorzystaniem najnowocześniejszych metod dokumentacyjnych. W pełnym 3D odwzorowano konstrukcje odsłonięte na międzymurzu północnymi i wschodnim. Tak stworzona dokumentacja jest w pełni weryfikowalna dla przyszłych pokoleń badaczy. Jestem przekonany, że już w niedalekiej przyszłości będzie standardem dla wszystkich badań archeologicznych.